تاریخ پیدایش گندم و نان
در باره پیدایش گندم و نان، هم از منظر جهانی/باستان‌شناسی و هم به‌طور خاص در ایران، منابع زیر قابل استناد هستند:
۱. خاستگاه جهانی گندم و نان
قدیمی‌ترین شواهد شناخته‌شدهٔ نان به دوران پیش از کشاورزی برمی‌گردد. در بررسی‌های باستان‌شناسی در محوطه‌ای شکارچی‌محور به نام Ohalo II مشخص شد که تاریخ نان خیلی قبل از عصر کشاورزی بوده و باستان‌شناسان بقایای نشاسته جو و خاکستری مربوط به ۲۲ هزار سال پیش را یافتند. در همان محوطه دو شومینه شامل انواع آرد کشف شد و ۲۴ نوع بقایای نان‌مانند فهرست شد که عمدتاً از حبوبات، جو، جو دوسر و گندم تهیه شده بودند
۲. اهلی‌سازی گندم و جو — نقش زاگرس و ایران
گندم و جو نخستین غلاتی بودند که بشر اهلی کرد. این دو گیاه در کنار هم و توأمان می‌روییدند و احتمالاً اهلی‌سازی آن‌ها از دورهٔ «شکار و جمع‌آوری» آغاز شده است؛ این غلات در سراسر منطقهٔ هلال حاصلخیز از جمله ایران یافت می‌شدند. همین موضوع را ویلم فلور، ایران‌شناس هلندی، در کتاب مرجع خود نیز آورده است: در کتاب «تاریخ نان در ایران» نوشته شده که گندم و جو نخستین غلاتی بودند که انسان اهلی کرد و این گیاهان به‌تدریج جزئی از زندگی بشر شدند.
از نظر باستان‌شناسی، منطقهٔ زاگرس (غرب ایران) یکی از کانون‌های اصلی این فرآیند شناخته می‌شود:
- وجود گندم در منطقهٔ دهلران از هزارهٔ هفتم پیش از میلاد (دورهٔ نوسنگی) گزارش شده است.
- پژوهش‌ها نشان می‌دهد برخی از نخستین تجربه‌های کشت گیاهان در جهان در بخش‌هایی از فلات ایران، به‌ویژه زاگرس و دامنه‌های آن، شکل گرفته و کشت گندم و جو در کنار پرورش بز و گوسفند به پیدایش سکونتگاه‌های پایدار و تمدن‌های شهری انجامیده است.
- در محوطه‌های نوسنگی زاگرس مرکزی مانند تپهٔ شیخی‌آباد (پروژهٔ مشترک باستان‌شناسی ایران-انگلیس، سرپرستی محمدی‌فر و راجر متیوس)، لایهٔ تحتانی به حدود ۹۸۱۰ پیش از میلاد تاریخ‌گذاری شده و شواهد گیاه‌شناختی و باستان‌جانورشناختی نشان می‌دهد این محوطه در نزدیکی منابع اکولوژیک غنی از جمله دشت‌ها، تالاب‌ها و کوهستان قرار داشته است.
- بحث نظری «انقلاب طیف گسترده» نیز در ادبیات علمی مربوط به نوسنگی‌شدن زاگرس مرکزی (تپهٔ علی‌کش، درهٔ خرم‌آباد) مطرح است. این نظریه با تأثیر بر دو رویکرد «خوراک‌جویی مطلوب» و «کنام‌سازی» همچنان در محافل علمی باستان‌شناسی مورد بحث است.
منبع دانشگاهی مشخص برای مطالعهٔ عمیق‌تر: نشریهٔ «پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس» (دانشگاه لرستان) که چندین مقالهٔ تخصصی دربارهٔ نوسنگی‌شدن و اهلی‌سازی گیاهان در زاگرس منتشر کرده است.
۳. کشاورزی غلات در دوره‌های تاریخی ایران
در اسناد دورهٔ ایلامی از محصولاتی چون گندم، جو، خرما و کنجد یاد شده و این غلات به شکل نان، آش و خوراک‌های گوناگون مصرف می‌شدند. در دورهٔ اشکانی نیز کشاورزی همچنان ستون اصلی اقتصاد بود. [
۴. کتاب مرجع دربارهٔ تاریخ نان در ایران
مهم‌ترین منبع مکتوب که مستقیماً به این موضوع اختصاص دارد، کتاب **«تاریخ نان در ایران»*
- اثر ویلم فلور (Willem Floor) است — پژوهشگر هلندی که در آثارش به‌طور مفصل روند اهلی‌سازی غلات و سیر تحول نانوایی در ایران را بررسی کرده است.
۵. نمونه‌های تاریخی نان‌های ایرانی (دوره‌های متأخرتر)
- دربارهٔ خاستگاه نان سنگک، در کتاب سال‌نمای کمیتهٔ نانوایان تهران (چاپ ۱۳۲۶) آمده که شاه عباس صفوی برای رفاه لشکریانش که در سفر نیاز به نان فوری داشتند، این شیوهٔ پخت را رواج داد.
- دربارهٔ نان‌های محلی شمال ایران، نویسندگان قرون وسطی مانند ابن حوقل به نان‌های تهیه‌شده از آرد برنج در نواحی نزدیک دریای خزر اشاره کرده‌اند.
اگر بخواهید، می‌توانم رفرنس دقیق‌تر مقالات علمی-پژوهشی (با DOI) دربارهٔ محوطه‌های نوسنگی خاص (مثل چغاگلان، علی‌کش یا شیخی‌آباد) را هم استخراج کنم.